چرامقایسه ساده آلمان و ژاپن آن با ایران گمراهکننده است؟
ویرانی کافی نیست: راز بازسازی آلمان و ژاپن چه بود؟
چرا آلمان و ژاپن برخاستند اما مقایسه ساده آن با ایران گمراهکننده است؟
مقایسه ایران با آلمان و ژاپنِ پس از جنگ جهانی دوم اغلب در گفتوگوهای سیاسی مطرح میشود: کشورهایی که ویران شدند اما دوباره ساخته شدند و به دموکراسی رسیدند. اما اگر این مقایسه را از چند زاویه بررسی کنیم، روشن میشود که مسیر این کشورها بهسادگی قابل تعمیم به ایران نیست.
از نظر زیرساختها پیش از ویرانی، آلمان و ژاپن پیش از جنگ جهانی دوم از پیشرفتهترین اقتصادهای صنعتی جهان بودند. شبکههای راهآهن، صنایع سنگین، نظام بانکی و نیروی انسانی آموزشدیده داشتند. جنگ این ساختارها را تخریب کرد، اما «توان صنعتی» و «دانش سازمانی» از بین نرفت. در مقابل، ایران پیش از انقلاب و جنگ، در حال مدرن شدن بود اما هنوز اقتصادی متکی به نفت با صنعتیسازی محدود و نامتوازن داشت. بنابراین آلمان و ژاپن پس از جنگ در واقع زیرساختهای از پیش موجود را بازسازی کردند، نه اینکه از نقطهای کاملاً تازه آغاز کنند.
از نظر شرایط جهانی، بازسازی آلمان و ژاپن در بستر نظم جدید جهانی پس از جنگ و آغاز جنگ سرد رخ داد. ایالات متحده و کشورهای غربی به دلایل ژئوپلیتیک به بازسازی سریع این کشورها نیاز داشتند تا در برابر بلوک شوروی نقش ایفا کنند. بنابراین بازسازی اقتصادی، امنیتی و نهادی آنها با حمایت گسترده بینالمللی همراه بود. ایران اما در منطقهای با رقابتهای پیچیده ژئوپلیتیکی و بدون چنین اجماع جهانی قرار دارد.
از نظر فرهنگ سیاسی و اجتماعی نیز تفاوت مهمی وجود داشت. در آلمان و ژاپن پس از شکست نظامی، نوعی گسست جدی در مشروعیت نظم پیشین ایجاد شد. شکست جنگی، جامعه را به بازاندیشی در نظام سیاسی سوق داد. در ایران اما تغییر بزرگ سیاسی از دل انقلاب ۱۳۵۷ رخ داد که خود نوعی نظام ایدئولوژیک تازه ایجاد کرد. بنابراین بحران سیاسی ایران بیشتر در قالب رقابت درون یک نظام موجود شکل گرفته است، نه فروپاشی کامل یک نظام شکستخورده.
در حوزه احزاب و سازمانهای سیاسی نیز تفاوت چشمگیر است. در آلمان و ژاپن پس از جنگ، نظام حزبی نسبتاً سریع نهادینه شد و رقابت حزبی در چارچوب قانون اساسی جدید تثبیت گردید. در ایران، اگرچه انتخابات و نهادهای انتخابی وجود داشته، اما احزاب پایدار و نهادینه کمتر شکل گرفتهاند و سیاست بیشتر حول شبکههای قدرت و جناحها سازمان یافته است.
در نهایت باید به نقش ایالات متحده اشاره کرد. در آلمان و ژاپن، آمریکا نه تنها قدرت نظامی اشغالگر بلکه معمار اصلی نظم جدید اقتصادی و سیاسی بود. این نقش به ایجاد ثبات، امنیت و بازسازی اقتصادی کمک کرد. در ایران اما رابطه با آمریکا عمدتاً در چارچوب تقابل تعریف شده و چنین نقشی اساساً وجود نداشته است.
در نتیجه، آلمان و ژاپن نشان میدهند که یک کشور میتواند پس از فاجعهای بزرگ دوباره ساخته شود. اما این تجربه نتیجه ترکیبی از زیرساخت صنعتی پیشین، حمایت بینالمللی، نهادسازی سیاسی و تغییرات اجتماعی عمیق بود. بدون در نظر گرفتن این عوامل، مقایسه ساده میان ایران و آن دو کشور بیشتر شبیه یک استعاره سیاسی است تا یک تحلیل تاریخی دقیق.
#نسترن_ادیب_راد_PhD_زوج_درمانگر